سنة . « 1 » « من قرآن را با مشقّت و جهد و رنج فراوان در مدّت بيست سال فرا گرفتم ، و پس از آن در مدّت بيست سال از موائد و منافع و نعمت‌هاى آن بهرمند شدم . » [ صراحت آيات قرآن در توحيد ] حقير روزى در محضر حضرت استاد آية الله علّامهء طباطبائى قدّس الله نفسه عرض كردم : بعضى از آيات قرآن به‌طورى صراحت در توحيد دارد كه گوئى غير از وحدت حقّ متعال را در جميع عوالم ذات و صفات و افعال نشان نمىدهد ! فرمودند : همهء قرآن اين‌چنين است ! آرى همهء قرآن اين‌چنين است . رسالت قرآن ، و رسالت پيامبر در تفهيم قرآن اينست كه : به مردم بفهماند در جميع عوالم وجود ، غير از ذات اقدس واحد قهّار وى ذاتى نيست ؛ و غير از اسماء و صفات او اسمى و صفتى نيست ؛ و غير از فعل او فعلى نيست . يعنى تمام عالم هستى داراى ذات و وجود واحد استقلالى محض مختصّ به اوست ، و علم و قدرت و حيات و فعل و عمل كه از آثار اوست مختصّ به اوست ؛ و همهء عوالم از موجودات و مخلوقات ، وجودشان ظلّى و تبعى - همچون سايه نسبت به شاخص - و همه ظهورات و تجلّيات و أطوار گوناگون آن حقيقت محض مطلق ، و آن نور قاهر صرف و بسيط مجرّدند . قرآن ، منطقش ، گفتارش ، ارائهء طريقش ، رسالتش ؛ راهيابى به سوى اين درجه از خلوص توحيد است . و نه تنها آياتى كه فقط دربارهء كلمهء توحيد و انحصار آن در وجود و ذات و اسم و فعل است ، بلكه همهء آيات اين منظور را مىرساند . ابر و باد و باران ، و كشت و زرع ، و كشتى و جوى و دريا ، و خورشيد و

--> ( 1 ) « شرح نهج البلاغه » ابن أبى الحديد ، طبع مصر ، دار إحياء الكتب العربيّة ، ج 10 ، ص 20 تا ص 24